Najpierw zmierz, potem kupuj
Każdy system ma wbudowane narzędzie pokazujące obciążenie czterech rzeczy naraz: procesora, pamięci operacyjnej, dysku i sieci. Otwórz je, gdy komputer właśnie zwalnia, i popatrz przez minutę. Jeden z tych czterech wskaźników będzie stał blisko stu procent i to on jest twoją odpowiedzią. Reszta domysłów jest zbędna.
Rozczytanie wyniku jest proste. Dysk na stu procentach przy niemal pustym procesorze to klasyczny objaw zużytego lub przestarzałego nośnika. Pamięć zajęta w całości, przy niskim obciążeniu procesora, oznacza, że masz jej za mało do tego, co robisz. Procesor na maksimum bez powodu wskazuje na program działający w tle, czasem niechciany. Wysoka temperatura przy niskim obciążeniu to sygnał, że chłodzenie nie nadąża.
- dysk stale na sto procent: kandydat na wymianę nośnika
- pamięć wypełniona, dużo zamian na dysk: brakuje pamięci operacyjnej
- procesor obciążony przy bezczynności: sprawdź procesy startujące z systemem
- wszystko niskie, a i tak wolno: podejrzewaj przegrzewanie i zmniejszanie taktowania
Programy, które startują razem z systemem
Po kilku latach użytkowania w tle chodzi zwykle kilkanaście rzeczy, których nikt świadomie nie włączał: aktualizatory, nakładki producentów sprzętu, komunikatory, paski wyszukiwania dołączone do innych instalacji. Każda z nich zabiera kawałek pamięci i moment przy starcie, a razem potrafią wydłużyć uruchamianie kilkukrotnie.
Lista programów uruchamianych automatycznie jest dostępna w ustawieniach systemu i to jest najtańsze usprawnienie, jakie możesz zrobić. Wyłączaj tylko te pozycje, których nazwę rozpoznajesz. Nie usuwaj wpisów sterowników i zabezpieczeń, bo tu oszczędność jest pozorna, a ryzyko realne. Przy okazji przejrzyj listę zainstalowanych programów i odinstaluj te, których nie otwierałeś od roku.
Przy okazji porządków warto spojrzeć na stanowisko pracy, bo długie godziny przed monitorem to osobny temat opisany w tekście o tym, jak dbać o wzrok przy komputerze.
Miejsce na dysku, czyli powód, o którym się zapomina
Dysk zapełniony niemal w całości spowalnia komputer w sposób nieproporcjonalny do zajętego miejsca. System potrzebuje wolnej przestrzeni na pliki tymczasowe i wymianę danych z pamięcią, a gdy jej nie ma, zaczyna walczyć sam ze sobą. Zdrowa zasada mówi, żeby zawsze zostawiać co najmniej dziesięć, a najlepiej dwadzieścia procent dysku wolnego.
Zwolnij miejsce sensownie, a nie przez kasowanie przypadkowych plików. Największe zyski dają zwykle: folder pobranych plików, kosz, stare punkty przywracania systemu, kopie zapasowe telefonów oraz filmy i zdjęcia, które leżą w dwóch miejscach naraz. Zanim cokolwiek skasujesz, upewnij się, że masz to w kopii.
Zasady bezpiecznego przenoszenia takich zbiorów opisujemy w tekście o kopii zapasowej danych w domu, warto go przeczytać przed wielkim sprzątaniem dysku.
Kurz, temperatura i cicha utrata mocy
Procesor chroni się przed przegrzaniem, obniżając taktowanie. Efekt jest taki, że komputer nie wyłącza się i niczego nie komunikuje, po prostu pracuje wolniej, im dłużej jest włączony. W laptopie wystarczą dwa, trzy lata pracy na kocu lub dywanie, żeby wlot powietrza zapchał się kurzem i sierścią.
Czyszczenie układu chłodzenia i wymiana pasty termoprzewodzącej to usługa, która w Pabianicach kosztuje orientacyjnie od stu do dwustu złotych w laptopie i od siedemdziesięciu do stu pięćdziesięciu w komputerze stacjonarnym. Warto ją robić co dwa lata, a przy pracy w zapylonym pomieszczeniu częściej. Doraźnie sprawdź, czy laptop stoi na twardej powierzchni i czy nie zasłaniasz otworów wentylacyjnych.
Dysk talerzowy wobec dysku półprzewodnikowego
W komputerach mających więcej niż pięć lat to jest zwykle główny hamulec. Klasyczny dysk talerzowy odczytuje dane mechanicznie, a system operacyjny wykonuje tysiące drobnych odczytów naraz, czyli dokładnie to, co takiemu nośnikowi wychodzi najgorzej. Wymiana na dysk półprzewodnikowy zmienia odczucie z pracy przy komputerze bardziej niż jakakolwiek inna pojedyncza modernizacja.
Koszt jest umiarkowany. Dysk o pojemności pięciuset gigabajtów to orientacyjnie od stu pięćdziesięciu do dwustu pięćdziesięciu złotych, jeden terabajt od dwustu pięćdziesięciu do czterystu. Usługa wymiany wraz z przeniesieniem systemu i danych to w miejscowych serwisach zwykle od stu do dwustu złotych. Efekt widać przy starcie systemu, otwieraniu programów i przełączaniu się między nimi.
- uruchamianie systemu skraca się z minut do kilkunastu sekund
- programy przestają się zawieszać na kilka sekund przy otwieraniu
- komputer pracuje ciszej, bo nie ma ruchomych elementów w dysku
- w laptopie zwykle wydłuża się nieco czas pracy na baterii
Pamięć operacyjna: kiedy jej dołożenie coś zmienia
Więcej pamięci pomaga wyłącznie wtedy, gdy jej brakuje. Jeśli menedżer zadań pokazuje zajęcie na poziomie sześćdziesięciu procent, dołożenie kolejnych modułów nie da nic. Jeśli pamięć stale stoi przy stu procentach, a system nieustannie przerzuca dane na dysk, zysk będzie natychmiastowy.
Praktyczny próg na dziś wygląda tak: cztery gigabajty to za mało do wszystkiego poza najprostszymi zadaniami, osiem wystarcza do przeglądania stron, poczty i dokumentów, szesnaście przydaje się przy obróbce zdjęć, wielu kartach przeglądarki naraz i pracy zdalnej z wideokonferencjami. Moduł ośmiu gigabajtów kosztuje orientacyjnie od stu do dwustu złotych. Przed zakupem sprawdź, jakiego typu pamięci wymaga twoja płyta i czy w laptopie jest wolne gniazdo, bo w części nowszych modeli pamięć jest wlutowana i nie da się jej rozbudować.
Kiedy pomaga ponowna instalacja systemu
Czysta instalacja to narzędzie na konkretny problem: system po latach zaśmiecony resztkami odinstalowanych programów, uszkodzony po nieudanej aktualizacji albo taki, w którym podejrzewasz niechciane oprogramowanie. Nie jest lekarstwem na wolny dysk ani na brak pamięci, bo tam wąskie gardło jest sprzętowe i wróci w tej samej postaci.
Zanim się na nią zdecydujesz, zrób pełną kopię danych i wypisz programy, których używasz, wraz z kluczami licencyjnymi oraz hasłami do kont. Sama usługa w miejscowych punktach to orientacyjnie od stu pięćdziesięciu do trzystu złotych, zwykle wraz z instalacją sterowników i przeniesieniem plików użytkownika. Licz od dwóch do czterech godzin, a przy wolnym łączu dłużej.
Kiedy sprzęt jest po prostu za stary
Jest granica, za którą modernizacja przestaje mieć sens. Wyznacza ją suma trzech rzeczy: brak wsparcia systemowego i aktualizacji bezpieczeństwa, procesor sprzed dekady, którego nie da się wymienić bez zmiany płyty głównej, oraz koszt części przekraczający połowę ceny używanego, nowszego komputera.
Prosty test: zsumuj planowane wydatki na dysk, pamięć i czyszczenie. Jeśli wychodzi więcej niż pięćset złotych, a komputer ma osiem lat, spójrz na rynek sprzętu poleasingowego, gdzie sprawne, kilkuletnie maszyny biurowe chodzą orientacyjnie od siedmiuset do tysiąca pięciuset złotych. Przy laptopach osobnym argumentem bywa zużyta bateria i klawiatura, których wymiana kosztuje więcej niż reszta modernizacji razem.
Cały ten rachunek rozpisujemy szerzej w poradniku o tym, czy naprawiać laptopa, czy kupić nowy sprzęt.
Czego nie robić, czyli typowe błędy
Najwięcej szkody robią programy obiecujące przyspieszenie komputera jednym kliknięciem. W najlepszym razie nie robią nic i zajmują pamięć, w gorszym usuwają wpisy potrzebne systemowi albo same są nośnikiem niechcianego oprogramowania. Podobnie ryzykowne jest ręczne czyszczenie rejestru bez wiedzy, co się usuwa.
Druga grupa błędów dotyczy sprzętu. Otwieranie laptopa na gwarancji bez sprawdzenia warunków, kupowanie pamięci na oko bez sprawdzenia standardu, wydmuchiwanie kurzu sprężonym powietrzem tak, że wentylator kręci się na wysokich obrotach i uszkadza sobie łożysko. Jeśli nie masz pewności, zapłać za usługę zamiast ryzykować.
Zlecić czy zrobić samemu
Czyszczenie listy autostartu, zwalnianie miejsca na dysku i przegląd zainstalowanych programów spokojnie zrobisz sam, to godzina spokojnej pracy bez ryzyka. Wymiana dysku w komputerze stacjonarnym też jest w zasięgu osoby cierpliwej. Otwieranie laptopa, wymiana pasty termoprzewodzącej i przenoszenie systemu to już zadania, przy których łatwiej coś uszkodzić, niż zaoszczędzić.
Firmy z kategorii komputery i usługi informatyczne w Pabianicach i okolicznych gminach robią zwykle diagnostykę za orientacyjnie od pięćdziesięciu do stu złotych, często odliczaną od kosztu naprawy. Umawiając się, poproś o wskazanie konkretnej przyczyny spowolnienia przed zakupem czegokolwiek. Serwis, który od razu proponuje wymianę wszystkiego naraz, nie postawił diagnozy, tylko sprzedaje części.
Jeśli komputer zwolnił nagle, a nie stopniowo, sprawdź też wątek bezpieczeństwa opisany w tekście o bezpieczeństwie w internecie dla domu, bo nagła zmiana bywa objawem, a nie zużyciem.